ياددهي را ياد بگيريم
ياددهي را ياد بگيريم.
هر درس را با فعاليتهايي كه هر دانشآموز را به مرور باگسترش محتواي درس گذشته درگير ميسازد، شروع كنيد. دانشآموزان در آغاز ورود به كلاس پر از انرژياند و از لحاظ ذهني آماده فراگيري محتوا هستند. از اين فرصت با اشاره به درس گذشته بهره بگيريد. دانشآموزان جز در شرايط استثنايي قادر نيستند با ذهن خالي براي اولين بار با موضوعي برخورد كنند. تكرار در جهات و به روشهاي گوناگون براي شروع يادگيري درس جديد، ضرورياند. با استفاده از راههاي زير ميتوانيد يادگيريهاي گذشته دانشآموزان را تعميق ببخشيد:
o شركت در تهيه نقشه مفهومي درس گذشته؛
o شركت در پيشبرد فلوچارت، روشها يا فرآيندها؛
o شركت در شبيهسازيها و ارتباطات؛
o رعايت نوبت و نظم در پيشبرد فرآيند يادگيري؛
محتوا را به تجارب مثبت و عاطفي خارج از مدرسه ارتباط دهيد. دانشآموزان مطالبي را كه با تجارب روزمره ارتباط دارند و واجد جنبههاي عاطفي هستند، بهتر به خاطر ميآورند و درك ميكنند. برخي راهبردها براي توفيق در اين زمينه عبارتند از:
1. از طريق بحثهاي عميق و كامل، پشتيباني خود را به آنها اعلام كنيد و از آنها بخواهيد تشبيهات و طرحهاي خود را با امور خارج از مدرسه ربط دهند.
2. آنها را وادار كنيد كه اوضاع، دلايل، مفاهيم يا روشهاي آموزشي ما را با احساسهاي مطبوع خود در خارج از مدرسه مقايسه كنند. براي كارها مقصدي در نظر بگيريد.
بدون تعيين مقصد، افراد نسبتبه فعاليتهايي از قبيل:
تهيه گزارش، تحقيق كردن، تهيه جداول و تلاش كردن تمايلي نشان نميدهند.
با وجود اين، ما دانشآموزان را در انجام كار به مقصدي واقعي يا خيالي پيوند نميدهيم.
در بيان مقاصد ميتوان از افعالي مانند: دنبال كردن، به اطلاع رساندن، به نمايش گذاردن، پند دادن و يادداشت برداشتن و گزارش دادن استفاده كرد. مثال: « قصد داريم براي دوستان غايب در كلاس يادداشت برداريم و برايشان شرح دهيم كه چه چيزهايي يادگرفتهايم و چگونه آنها را به كار ميبريم.
در اين زمينه ميتوانيم به دانشآموزان پيشنهاد كنيم كه براي سنجش يادگيريهاي دوستان غايب پرسشهاي ارزشيابي تهيه كنند.» نمايشهاي فيزيكي ترتيب دهيد. از دانشآموزان بخواهيد، پس از آنكه چند مفهوم را آموختند، در گروههاي چهار تا پنج نفري فعاليتهاي سرگرمكننده ترتيب دهند. بعد، از هر گروه بخواهيد راه عملي براي هريك از مفاهيم، پيش ببرد. براي آنها چند مثال بزنيد. بگذاريد هر گروه بداند كه انتظار آن است كه در مورد آنچه به نمايش ميگذارد، هم بايد توضيح بدهد و هم جوابگوي پرسشها باشد. براي مثال فرض كنيد «نكات ايمني» به نمايش گذارده ميشود. دانشآموزان بايد همانند داور بازي فوتبال به درستي يا نادرستي آنچه انجام ميشود، رأي دهند. شاگردان را در رهنمودها و برقراري استانداردها شركت دهيد. همه دوست دارند به هدفهاي خود دست يابند. هرگاه دانشآموزان در پيشبرد استانداردها و رهنمودها در كلاس و كارها شركت داشته باشند، سهم خود را در پيشبرد فهم عميقتر به كار خواهند برد. از اين طريق است كه فرآيند تحول روشها، رهنمودها، استانداردها و علايق اغلب تحقق ميپذيرد.
دانشآموزان را واداريد تا رهنمودها را براي پيشرفت نهايي تجزيه و تحليل كنند. از طريق فرايندي اين چنين كه دانشآموزان را با انتظارات و استانداردها آشنا ميكند، ميتوان محيطي به وجود آورد كه در آن دانشآموزان در خود را تعميق بخشند. دانشآموزان ميتوانند به سادگي و به طور موفقيتآميز در تحول رهنمودها همانند موارد زير شركت داشته باشند:
o تعيين رتبهها؛
o نمرهگذاري رتبهها؛
o قواعد كلاسداري؛
o معيارهاي تكاليف خانه؛
o علايق موثر براي نمايش دانش، درك، مهارتها و استعدادها
o در نظر گرفتن معيار ويژه براي كارها و مأموريتها تحسين، پرسش، تصحيح وقتي از دانشآموزان خواسته ميشود كه كوششهاي خود را به منزله رهنمود براي يكديگر به كار ببرند، اغلب راه درست اين كار را نميدانند. در اين زمينه پيشنهادهاي زير سودمندند:
1. از هر دانشآموز يا گروه بخواهيد كه پيشرفتهاي عملي خود را در كارها ارائه دهد و تنها واقعيتها را بگويد. پس از انجام اين كار، شنونده يا شنوندگان ميتوانند تنها پرسشهاي روشنگرانه مطرح كنند و پاسخها هم بايد به طور جدي روشنگر باشد و جنبه تبليغ نداشته باشد.
2. در حالي كه گروه شركتكننده به كار ديگري مشغول است، گروه يا دانشآموز شنونده را واداريد تا چارتي به شكل T رسم كنند و در يك طرف آن فهرستي از نكات خوب و در طرف ديگر پيشنهادها و راهحلها آورده شود.
3. بعد گروه شنونده به كار ديگر مشغول ميشود. گروه شركتكننده به اصلاح نظريهها مشغول ميشود. دانستن را كنار بگذاريد و بيشتر بر انديشيدن تأكيد كنيد. براي پيشبرد انديشيدن از پرسشهاي ويژه و راهبردهاي موثر استفاده كنيد.
بيشتر دانشآموزان انتظار دارند كه به طور سطحي عمل كنند و به دانستهها توجه دارند. از دانشآموزان بخواهيد تنها به پاسخگويي سطحي قناعت نكنند و از آنها بخواهي:
جمعبندي كنند. بسازند، اطلاعات را گسترش دهند، بيافرينند و تجزيه و تحليل كنند. پرسشهايي نظير پرسشهاي زير از اين مقولهاند:
o در اين مورد چگونه فكر ميكنيد؟
o راهحلهاي منطقي كدامند؟
o اين موضوع با آنچه تاكنون خواندهايد، چه ارتباطي دارد؟
o اگر قرار بود از اين فكر پيروي كنيم، چه كارهايي ضرورت داشت؟
o موضوعات پيچيده و بغرنج كداماند؟ o تاچهحد گفتهها با عمل تطابق دارند؟
o تفاوتها كدامند؟ موارد مشابه كدامند؟
o مسئوليتها كدامند؟
o فوايد كدامند؟
o قبلاً در مورد آن چگونه فكر و عمل ميكرديم؟
o دفاع قانعكننده مربوط به اينوضع كدام است؟
بازخورد و انگيزش بازخورد، اطلاعات مفيدي است كه از عملكرد دانشآموزان به دست ميآيد و معلم آنها را براي شناخت، فكر كردن يا كوشش بيشتر راهنمايي و آماده ميكند. بازخوردهايي كه اساس انگيزهاند، شامل پنج مورد زير است:
1.به وسيله يادگيرنده كنترل شده است و دانشآموز تا زمان وجود بازخورد در كنترل آن است؛
2.بازخورد نشاندهنده صحت، مزيان موفقيت يا پيشرفت دانشآموز است؛
3.وابسته به زمان است و الزاماً فوري نيست. بعضي مواقع بازخورد تصحيحكننده فوري مورد انتظار نيست. تنها فراگيرنده ميداند چه وقت بهترين موقع براي نشان دادن آن است؛
4.بازخورد منظم است. فرصتهاي بازخورد در هنگامفعاليتهاي يادگيري هر 20-10 دقيقه بايد تأمين شود؛
5.قابل داوري نيست. بازخورد مناسب اطلاعات ويژهاي براي تشخيص سره از ناسره به وجود ميآورد. مبتني بر تحسين يا تنقيد نيست.
6.بازخورد انگيزهدار، زماني كه فرد در انديشيدن يا پيشرفت گروهها شركت دارد، به وجود ميآيد.
محتوا را با موسيقي درآميزيد. وقتي از ما خواسته ميشود كه حروف الفبا را نام ببريم، آهنگي را كه در مدارس ابتدايي در هنگام يادگيري آنها، به كار ميرفت، به ياد ميآوريم. حتي قرنها مردم از آوازها، ملوديها، ريتمها و اشعار براي به خاطر سپردن استفاده كردهاند.
بنابراين چرا ما اين كار را در كلاس انجام ندهيم؟ سرودي را بسازيد يا ياد دهيد كه حاوي نكات مهم باشد، يا بهتر است كه اين كار را به عهده دانشآموزان بگذاريم. در هر حالت از اين طريق حافظه تقويت ميشود. مدارا و اصلاح روشها دانشآموزان، به ويژه در ابتداي نيمسال تحصيلي تعهد ما را در ساختن يك اجتماعي آموزش ديده، ميآزمايند. بعضي از دانشآموزان در طول سال ما را مورد آزمون قرار ميدهند و به دنبال علائمي هستند تا دريابند تا چه حد در گفته و عمل هماهنگي داريم. وقتي دانشآموزان با زير پا گذاشتن قوانين يا بياعتنايي به آنها ما را مورد آزمون قرار ميدهند، يك راه براي نمايش محترمانه تعهد خود، آن است كه فرصتي براي «به يادآوردن و سعي دوباره» به وجود آوريم.
هرگاه دانشآموزي يا گروهي نظم را به هم ميزند يا پيروي از روشها را فراموش ميكند، از آنها بخواهيد كه كار را متوقف كنند و سپس آنها را راهنمايي كنيد تا با رعايت اصول و روشها كار را به درستي انجام دهند. هرگز به آنها پرخاش نكنيد، بلكه تنها «به ياد آوريد و مجدداً كوشش كنيد». براي مثال، اگر دانشآموزي قلمي را از روي ميز دوست مجاورش برميدارد، بايد به او بگوييم« به نظر ميرسد ما راه و روش عاريه گرفتن چيزها را از دوستان فراموش كردهايم، كمي صبر كنيد، روشهاي قبلي را به ياد بياوريد ، دوباره تمرين كنيد تا كار به طور صحيح باشد». مواظب باشيد سرزنش و تنبيه نكنيد و بيدليل پاداش ندهيد. تنها در مقام مربي كه تمرينها را هدايت ميكند، آنها را براي كار خوبشان تشويق كنيد. روشها را پيشبيني كنيد و آموزش دهيد. از طريق پيشبيني و تشخيص روشها، كلاسي كارآمد، با ساختار مناسب و پويا برقرار كنيد. روشهايي كه كلاس را براي همه مطبوع تر و موثرتر ميكند، عبارتاند از:
o معرفي روش كار در كلاس
o رعايت نظم در ورود به كلاس و ترك آن
o جلب دقت، پس از يك بحث گروهي يا فعاليت
o استفادههاي از رنگهاي مناسب و زمينههاي مساعد
o در نظر گرفتن اتاق استراحت براي آنهايي كه از كار خسته ميشوند.
وقتي روشها را ياد ميدهيد، همواره آنها را جدا از محتوا مطرح كنيد. اين كمك ميكند كه دانشآموزان ما را جدي بگيرند، بر روشها متمركز شوند و آنها را خوب ياد بگيرند. موارد زير مراحل مهمي براي تدريس روشهاست:
1. از دانشآموزان بخواهيد اهميت روشها را رسم كنند يا شرح دهند.
2. روشها را شرح و به كمك مدل نمايش دهيد.
3. يادگيريها را در عمل كنترل كنيد.
4. دانشآموزان را واداريد تا روشها را بدون نظارت و داوري به درستي انجام دهند.
5. دانشآموزان را واداريد تا روشها را حداقل يك بار تمرين كنند. «تمرين باعث دوام و پايداري رفتار ميشود.»
6. قبل از آن كه دانشآموزان روشها را به كار گيرند، ببينيد آنها را به ياد ميآورند يا درك كرده اند.
7. روشهاي غلط را بدون داوري و به طريق تربيتي اصلاح كنيد. با شركت دانشآموزان درس را مرور كنيد.
وقتي دانشآموزان در زمينه محتواي تدريس شده، معلومات كافي به دست آورند، و وسعت ببخشند. در اين رهگذر از يك شركتكنندهي ديگر (دانشآموز) استفاده كنيد كه كار جنبه تفريحي پيدا كند. در اين زمينه رهنمودهاي زير موثرند:
1. از شاگردان بخواهيد گروههاي دو نفري تشكيل دهند. اگر تعداد افراد فرد است، از يكي بخواهيد در نقش مشاهدهگر باشد.
2. وقتي افراد دو نفري با هم كار ميكنند، نقش هر كدام را مشخص كنيد.
3. از شاگردان بخواهيد در 5 دقيقه به اين قواعد عمل كنند:
o آنها ميتوانند از يادداشتها استفاده كنند.
o هربار تنها يكي از آنها پاسخگو باشد.
o دانشآموزان به نوبت از همديگر پرسش كنند.
o آنهايي كه ميپرسند از تكرار مطالب خودداري كنند.
o آنها نبايد همزمان از هم پرسش كنند.
o پاسخگو مجبور نيست، همه مطالب را پاسخ دهد، بلكه ميتواند به آنچه به ياد دارد، اكتفا كند.
دانشآموزان براي تعيين ميزان توانمندي خود، گواهينامه صادر ميكنند. دانشآموزان همواره با تكليف در منزل كنار نميآيند. بر اساس يك عقيده، كار در منزل از حجم كار در كلاس ميكاهد و در دانشآموزان نگرشها و انگيزش را توسعه ميبخشد. براي تشويق دانشآموزان براي انجام دادن تكاليف در منزل، گرفتن گواهينامه مثال خوبي است. هر كشور براي شهرونداني كه با استانداردهاي مورد نياز آشنا شدهاند و استحقاق رانندگي دارند، گواهي رانندگي صادر ميكند. گرفتن گواهينامه رانندگي به ايجاد انگيزه از سوي مقامات نيازي ندارد و نتيجه يك نياز طبيعي است. يك راه براي پيشبرد نگرش و رفتار از طريق تعيين تكليف براي منزل، آن است كه درباره چند و چون گرفتن گواهينامه رانندگي بحث كنيد و مشخص كنيد كه اخذ گواهينامه نياز به انگيزه ندارد و در اثر انتخاب و نياز يك شهروند، امكانپذير است. تأكيد كنيد كه داشتن گواهينامه حق هر شهروند و امري طبيعي است و مسئولين آن را به مثابه پاداش يا تنبيه به شخص نميدهند. درباره « گواهينامه خودساخت» براي دانشآموزان توضيح دهيد. نشان دهيد كه اين گواهي مربوط به تصميمگيري دانشآموز است و به آنهايي مربوط است كه براي كارهاي خوبي كه انجام ميدهند و نمرهاي كه اخذ كردهاند، اقدام كنند. زماني كه دانشآموزان گواهينامه دارند، ميتوانند آن را نشان دهند و تمام نمره را براي فعاليتهاي منزل دريافت كنند. به اين طريق دانشآموزان مهارت و دانش خود را از طريق تمرين افزايش ميدهند. گواهينامه خودساخته مانع از آن نيست كه دانشآموزان در آزمونهاي كوچك و بزرگ كلاس شركت كنند. بگذاريد افراد ذيربط حرف دانشآموزان را بشنوند و كار آنها را ببينند. دانشآموزان هم مانند ورزشكاران يا هنرپيشهها تمايل دارند، در نزد كساني كه برايشان محترماند، كار دشوار و مهمي انجام دهند. اين كار بسيار پرانگيزه است. در اين رهگذر راههاي زيادي وجود دارند كه ميتوان از آنها استفاده كرد:
1.دانشآموزان را واداريد در آنچه توليد كردهاند، با ديگران سهيم شوند. 2.اثر دانشآموزان را رويديوار، در مجلات يا در سالن به نمايش بگذاريد.
3.از والدين و اعضاي انجمن خانه و مدرسه دعوت كنيد تا آنچه را دانشآموزان عرضه ميكنند و حاصل يادگيري و موفقيت آنهاست، تماشا كنند.
4.از دانشآموز بخواهيد حرفهاي تازه خود را براي دوست بغلدستي خود تعريف كند.
5.از دانشآموزان بخواهيد كه والدين خود را متوجه كار خود كنند تا آنها با نوشتن يادداشت نسبت به داشتن چنين فرزندي افتخار كنند. دانشآموزان را واداريد، كه از هر طريق ( مانند اينترنت) كارشان را در معرض نمايش بگذارند و بازخورد آن را دريافت كنند.
از دانشآموزان بخواهيد گروههايي تشكيل دهند و از راهبردها، تحسين، پرسش و تصحيح آنها بهرهمند شوند. براي كسب اطلاعات بيشتر در اين زمينه به منابع ديگر مراجعه كنند. محدوديتها و پيشنهادها محدوديتها همانهايي هستند كه تاكنون به آنها اشاره كرديم. اما بسياري از همكاران فرهيخته ما وراي اين محدوديتها، به نقش و رسالت خود به خوبي واقفاند و اين رهنمودها را از ديرباز به كار گرفتهاند و با مطالعه اين رشته مقالات در حد امكانات خود:
1- دروس گذشته را با همكاري دانشآموزان با تأكيد بر فهم آنها مرور خواهند كرد.
2 - دانشآموزان را در ارزشيابي كار خودشان شركت خواهند داد.
3- بر انديشيدن بيشتر تأكيد خواهند كند.
4 - مطالب و محتوا را با واقعيات زندگي روزمره پيوند خواهند داد.
5 - از همه امكانات: شعر، طنز، شوخي و موسيقي براي تأمين فضايي دلچسب به منظور آموزش، استفاده خواهند كرد.
6 - احترام به دانشآموز با رعايت پيچيدگيهاي رواني آنها را مدنظر خواهند داشت. نتايج و محصولات عملي، علمي و آموزشي دانشآموزان را در معرض ديد و شنود افراد ذيربط قرار خواهند داد.
محمدعلي شميم – كارشناس آموزش علوم و عضو هيأت علمي دانشگاه آزاد اسلامي